Soliq nima? Özbekistonda soliqlar 2026: QQS, foyda, yer soliği, YaTT, MÇJ, AJ

Raqamlardan boşlaymiz

2025-yilda Özbekiston byudjetiga 247,8 trillion söm daromad tuşdi — bu 2024-yilga nisbatan 24 foiz köp (Kun.uz). Maktablar, şifoxonalar, yöllar, pensiyalar — hammasi şu pul hisobidan.

Bu pulning katta qismi nimadan yiğilgan? Qaysi soliq nima uçun kerak? Tadbirkor nega tölaydi? Bu maqolada eng köp söraladigan savollarga qisqa, aniq va raqamlar bilan javob beraman. Barça ma’lumotlar rasmiy yoki yirik ommaviy manbalardan olingan, röyxati maqola oxirida.

Holat sanasi: 2026-yil 4-noyabr. Soliq qoidalari tez özgaradi, şuning uçun muhim qaror oldidan soliq.uz yoki mutaxassisdan tekşiring.

Soliq nima?

Soliq — davlat budjetiga yönaltiriladigan majburiy, qaytarilmaydigan va evaziga alohida xizmat körsatilmaydigan pul tölovi. Uni belgilaydigan asosiy hujjat — Özbekiston Respublikasi Soliq kodeksi (2020-yil 1-yanvardan amalda, ÖRQ-599-son qonun bilan tasdiqlangan).

Soliqning uç belgisi:

Majburiy — tölaş yoki tölamaslikni tanlab bölmaydi.
Qaytarilmaydi — berganingiz uçun alohida “çek” yoki xizmat olmaysiz.
Budjetga tuşadi — pul umumiy kassaga boradi, bitta şaxsga emas.

Esda tut: soliq — “xizmat uçun tölov” emas, umumiy qozonga qöşilgan hissa. Köçadagi çiroq uçun alohida pul tölamaysiz, lekin u yonadi — çunki köpçilik soliq tölaydi.

Soliqlar nima maqsadda yiğiladi?

Asosiy maqsad — davlat byudjetini töldiriş, ya’ni davlat vazifalarini moliyalaştiriş. 2026-yilgi davlat byudjeti rejasida xarajatlar quyidagiça taqsimlangan (Zamin.uz):

Yönaliş	2026-yil rejasi
Ijtimoiy soha (jami)	220 trln söm (xarajatlarning 54,7%)
— Ta’lim	100,3 trln söm
— Soğliqni saqlaş	48,9 trln söm
Iqtisodiyot	55 trln söm
Davlat qarzi xizmati	25 trln söm
Davlat boşqaruvi	21 trln söm
Jami xarajatlar	402,4 trln söm (YaIMning 20,4%)

Ya’ni davlat byudjeti xarajatlarining taxminan 55 foizi ijtimoiy sohaga — ta’lim, soğliqni saqlaş va ijtimoiy himoyaga yönaltiriladi.

Soliqning ikkinçi vazifasi — iqtisodiyotni yönaltiriş. Masalan, 2026-yil 1-apreldan tayyor kartoşka çiplariga kilogramm uçun 15 000 söm aksiz soliği joriy etildi. Maqsad — foydalanişni tartibga soliş, şu bilan birga byudjetga tuşum oliş. Röyxatdagi qişloq xöjaligi işlab çiqaruvçilarining mahsulot sotuviga esa 0% QQS qöyilgan: bu — aksinça, işlab çiqaruvçini rağbatlantiriş.

Byudjetga eng köp pul qaysi soliqdan tuşadi?

2025-yil uçun Kun.uz ma’lumotlari (manba):

Soliq turi	2025-yil, trln söm	Ösiş	Uluşi*
Foyda soliği	72,3	+37%	29,2%
QQS	45,2	+14%	18,2%
Jismoniy şaxslar daromad soliği	42,4	+20%	17,1%
Aksiz soliği	20,0	+13%	8,1%
Yer soliği	10,0	+22%	4,0%
Mol-mulk soliği	8,0	+18%	3,2%

_{*Uluşlarni men har bir summani jami daromadga (247,8 trln) bölib hisobladim; manbada uluşlar berilmagan.}

Körib turganingizdek, foyda soliği birinçi öringa çiqdi — biznes daromadi ösgani bilan birga soliq intizomi ham yaxşilangan.

QQS nima?

QQS (Qöşilgan qiymat soliği) — tovar yoki xizmat har bir sotiliş bosqiçida unga qöşilgan qiymatdan olinadigan bilvosita soliq. Uni oxir-oqibat xaridor tölaydi, biznes esa uni byudjetga ötkazib beruvçi “vositaçi” vazifasini bajaradi.

2026-yilda QQS stavkasi — 12%, u özgarmagan (Kun.uz).

Misol bilan tuşunamiz

Dökondor ulgurji bazadan tovar sotib oladi va uni mijozga sotadi:

Bosqiç	Narx (QQSsiz)	QQS 12%	Jami
Dökondor tovarni sotib oladi	1 000 000	120 000	1 120 000
Dökondor tovarni sotadi	1 500 000	180 000	1 680 000

Dökondor byudjetga 180 000 − 120 000 = 60 000 söm tölaydi. Bu aynan qöşilgan qiymat (500 000 söm) ning 12 foizi. Şuning uçun soliq “qöşilgan qiymat soliği” deyiladi.

_{Bu öquv misoli: raqamlarni tuşuniş uçun özim tuzdim.}

Kim QQS tölovçisi böladi? (2026-yil iyunidan yangi çegara)

Bu yil eng muhim özgarişlardan biri şu. Prezident farmoni (2026-yil 26-may) bilan QQS va foyda soliğiga ötiş çegarasi 1 mlrd sömdan 12 000 baravar bazaviy hisoblaş miqdoriga — taxminan 4,944 mlrd sömga oşirildi va 2026-yil 1-iyundan kuçga kirdi (Gazeta.uz, Spot.uz).

Çegara bazaviy hisoblaş miqdoriga boğlangani uçun u vaqt ötişi bilan avtomatik oşib boradi. Soliq maslahatçisi Umidbek Safarovning ogohlantirişi: çegara sanaga emas, jami aylanmani çegaradan oşirgan operatsiyaga qarab “uriladi” (Spot.uz).

Yangi: soddalaştirilgan 6% tartib

2026-yil 1-iyundan 2030-yil 1-yanvarigaça umumiy ovqatlaniş, savdo va xizmat körsatiş bilan şuğullanuvçi korxonalar ixtiyoriy ravişda soddalaştirilgan tartibni tanlaşi mumkin (Gazeta.uz):

QQS — 6% (barça sotuv aylanmasidan),
foyda soliği — 0% va hisobot topşiriş bekor,
xaridlardagi QQSni hisobga olib bölmaydi (lekin xaridorlar sizdan olgan QQSni hisobga olişi mumkin).

Esda tut: 6% past körinadi, lekin xarid qiymatingiz yuqori bölsa, umumiy tartib foydaliroq çiqişi mumkin. Aylanmaga va xarajatlarga qarab ikkala variantni hisoblab köring.

Foyda soliği nima?

Foyda soliği — yuridik şaxslar (MÇJ, AJ va boşqalar) sof foydasidan tölaydigan soliq. Foyda esa oddiy formula bilan topiladi:

Foyda = Daromad − Xarajatlar
Foyda soliği = Soliq solinadigan foyda × 15%

Asosiy stavka — 15% (Kun.uz). Masalan, yil davomida 2 mlrd söm daromad va 1,6 mlrd söm xarajat bölsa, foyda 400 mln söm, soliq esa taxminan 60 mln söm böladi (öquv misoli, imtiyozlarsiz).

2026-yilga oid asosiy yangiliklar (Spot.uz, gov.uz):

aylanma soliğidan umumiy tartibga birinçi marta ötganlar foyda soliğidan bir yilga ozod qilinadi;
oylik avans tölovlari çegarasi 10 mlrd dan 20 mlrd sömga oşirildi;
elektron savdo (marketplace) sotuvçilari uçun foyda soliği 10% dan **15%**ga kötarildi.

Esda tut: QQS — sotuvdan, foyda soliği esa foydadan olinadi. Zarar qilsangiz ham QQS bölişi mumkin, foyda soliği esa foyda bölmasa tölanmaydi.

Yer soliği nima?

Yer soliği — yerdan foydalanuvçi yoki unga egalik qiluvçi jismoniy va yuridik şaxslar tölaydigan yillik soliq. 2026-yilda tartib quyidagiça (Spot.uz):

Qişloq xöjaligi yeri: normativ qiymatning **0,95%**i (jismoniy va yuridik şaxslar uçun bir xil).
Noqişloq xöjaligi yeri: hududga qarab belgilangan baza stavkasi — yuridik şaxslar uçun gektariga, jismoniy şaxslar uçun kvadrat metriga.
2026-yil 1-yanvardan baza stavkalari örtaça **7%**ga oşirildi.

Baza stavkalaridan namunalar (2026-yil)

Hudud	Yuridik şaxslar (mln söm/ga)	Jismoniy şaxslar (söm/m²)
Toşkent şahri, 1-zona	319	1 856
Toşkent şahri, 5-zona	65,9	725
Samarqand viloyati	51,8	463
Farğona viloyati	43,5	392
Qoraqalpoğiston Respublikasi	41,2	377
Sirdaryo viloyati	31,8	297

Mahalliy kengaşlar bu stavkalarga tuzatiş koeffitsientlarini qöllaşi mumkin: qişloq xöjaligi yeri uçun 0,5–1,2, noqişloq xöjaligi yeri uçun 0,5–3,0 (gov.uz). Şuning uçun aniq summa har hududda farq qiladi.

Taxminiy misol: Samarqandda 6 sotix (600 m²) tomorqa uçun baza hisobi: 463 söm × 600 m² = taxminan 277 800 söm/yil (mahalliy koeffitsient va imtiyozlarsiz).

Yuridik şaxslarning yer soliği hisoboti 2026-yildan proaktiv tizimga ötdi: hisobotni soliq organi özi tayyorlaydi, tölovçi 5 kun içida tuzatiş kiritişi mumkin, aks holda u qabul qilingan hisoblanadi; noqişloq xöjaligi yeri böyiça muddat — 20-yanvar (Spot.uz).

Tadbirkor nima uçun soliq tölaydi?

Qisqa javob: qonun şuni talab qiladi. Lekin amaliyotda uçta çuqurroq sabab bor:

Qonuniy faoliyat huquqi. Soliq tölaş — rasmiy iqtisodiyotda qolişning narxi: bank xizmatlari, davlat xaridlari, eksport, kredit va hamkorlar bilan oçiq hisob-kitob şunga boğliq.
Jarimadan himoya. Hisobot va tölovdagi keçikişlar jarima va hisob raqamlari bloklanişiga olib kelişi mumkin.
Umumiy infratuzilma. Tadbirkorning mijozlari ham, xodimlari ham davlat ta’limi, tibbiyoti va yöllaridan foydalanadi. Soliq — biznes işlaydigan muhitni qöllab turadi.

Davlat ham soliq yukini kamaytirib, tadbirkorlarni rasmiy sohaga jalb qilmoqda: YaTTlar uçun 1% stavka, soddalaştirilgan 6% tartib, yangi ötuvçilar uçun bir yillik ozodlik — bularning barçasi şu maqsadga xizmat qiladi.

Muammo hali ham katta: Statistika qömitasiga köra, 2025-yil birinçi yarmida YaIMning 32,9%i kuzatilmaydigan (norasmiy va yaşirin) iqtisodiyotdan iborat bölgan, 2024-yil böyiça esa bu körsatkiç 34,8% edi (Asia-Plus). Ya’ni iqtisodiyotning taxminan uçdan biri rasmiy hisobda töliq aks etmaydi.

YaIM nima?

YaIM (Yalpi içki mahsulot) — mamlakat hududida bir yilda işlab çiqarilgan barça yakuniy tovar va xizmatlarning bozor qiymati. Oddiy qilib aytganda — mamlakat iqtisodiyotining “yillik hajmi”.

Körsatkiç	Qiymat	Manba
2025-yil YaIM (dastlabki, joriy narxlarda)	1 849,7 trln söm	Stat.uz
2025-yil real ösiş	7,7%	Stat.uz
2026-yil YaIM prognozi	2,25 kvadrillion söm	Kun.uz
2026-yil ösiş prognozi	6,6%	Kun.uz

YaIM soliq bilan qanday boğliq? Iqtisodiyot qança katta bölsa, soliq solinadigan baza şunça keng böladi. Şuning uçun byudjet körsatkiçlari ham YaIMga nisbatan ölçanadi: masalan, 2026-yil byudjet taqçilligi YaIMning 3 foizidan oşmasligi belgilangan (Kun.uz).

YaTT, MÇJ va AJ: farqi nimada?

Bular biznes yuritişning uçta asosiy huquqiy şakli. Tanlov javobgarlikni ham, soliqni ham özgartiradi.

YaTT — yakka tartibdagi tadbirkor

YaTT — yuridik şaxs taşkil etmasdan, belgilangan tartibda röyxatdan ötib tadbirkorlik bilan şuğullanadigan jismoniy şaxs (gov.uz). Eng muhim jihat: egasi biznes majburiyatlari uçun şaxsiy mol-mulki bilan töliq javob beradi (Uzum).

2026-yildan soliq tartibi (Buxgalter.uz, ÖRQ-1108-son qonun, 2025-yil 25-dekabr):

yillik tuşum 1 mlrd sömgaça bölsa — aylanmadan 1% soliq;
YaTT uçun qat’iy belgilangan tölov tartibi bekor qilingan;
tuşum 1 mlrd sömdan oşsa — QQS va foyda soliğiga ötiladi.

MÇJ — mas’uliyati çeklangan jamiyat

MÇJ — ustav kapitali iştirokçilar uluşlariga bölingan yuridik şaxs; iştirokçilar şaxsiy mol-mulki bilan emas, faqat öz hissasi doirasida javob beradi. MÇJ — Özbekistonning eng ommabop biznes şakli: 2025-yil 1-may holatiga 292 885 ta MÇJ mavjud bölib, bu tijorat korxonalarining **76,7%**ini taşkil etadi (Anhor.uz).

2026-yil 21-aprelda Prezident «Mas’uliyati çeklangan jamiyatlar töğrisida»gi qonunning yangi tahririni (ÖRQ-1137) imzoladi: 71 modda, kuçga kirişi rasmiy e’lon qilingandan 3 oy keyin. Unda kuzatuv kengaşi vakolatlari, fidutsiar majburiyatlar va iştirokçilarni sud orqali çiqariş tartibi aniqlaştirilgan (Spot.uz, Anhor.uz).

AJ — aksiyadorlik jamiyati

AJ — ustav fondi aniq miqdordagi aksiyalarga bölingan tijorat taşkiloti. Aksiyadorlar jamiyat majburiyatlari böyiça javob bermaydi va faqat aksiyalari qiymati doirasida zarar köriş xavfini öz zimmasiga oladi («Aksiyadorlik jamiyatlari va aksiyadorlarning huquqlarini himoya qiliş töğrisida»gi qonun, ÖRQ-370, 2014-yil 6-may).

AJ juda kam uçraydi: 2025-yil 1-may holatiga ularning soni atigi 644 ta edi (Anhor.uz). Odatda yirik loyihalar, köp investor va aksiyalar bozori kerak bölganda tanlanadi.

Uççalasini yonma-yon soliştiramiz

	YaTT	MÇJ	AJ
Yuridik şaxsmi?	Yöq (jismoniy şaxs)	Ha	Ha
Javobgarlik	Şaxsiy mol-mulk bilan töliq	Ustavdagi hissa doirasida	Aksiyalar qiymati doirasida
Kapital	Talab qilinmaydi	Ustav kapitali	Aksiyalarga bölingan ustav fondi
Soliq (2026)	Tuşum 1 mlrd gaça 1%; undan oşsa QQS + foyda soliği	Çegaragaça aylanma soliği yoki soddalaştirilgan 6% tartib; çegaradan oşsa QQS 12% + foyda 15%	Yuridik şaxs sifatida MÇJ bilan bir xil asosiy qoidalar
Kimga mos?	Yakka işlayotgan boşlovçi	Ösayotgan biznes, şerik bilan iş	Yirik kapital, köp investor

Esda tut: biznes şakli tanlaşda javobgarlikni birinçi öringa qöying. YaTTda soliq qulay bölişi mumkin, lekin xavf butun şaxsiy mulkingizga tegişli.

_{Eslatma: iyun oyidagi özgarişlardan keyin yuridik şaxslar uçun aylanma soliği (2026-yil boşida 4%) böyiça yakuniy tartibni soliq.uz orqali tekşirib oling: iyundagi manbalar bu rejimning özgarişini alohida körsatmagan.}

2026-yilning asosiy raqamlari: bir qaraşda

Soliq	Stavka
QQS	12% (qişloq xöjaligi mahsulotlari sotuvi: 0%)
Foyda soliği	15%
Jismoniy şaxslar daromad soliği	12%
Ijtimoiy soliq	12% (byudjet taşkilotlari uçun 25%)
Mol-mulk soliği (yuridik şaxslar)	1,5%
Yer soliği (qişloq xöjaligi yeri)	0,95%
Aylanma soliği (umumiy stavka)	4%
YaTT va özini özi band qilganlar (1 mlrd gaça)	1%
QQS/foyda soliğiga ötiş çegarasi	~4,944 mlrd söm (1-iyundan)
Soddalaştirilgan tartib	QQS 6% + foyda 0% (2030-yil 1-yanvargaça)

Asosiy stavkalar manbasi: Kun.uz va gov.uz.

Xulosa

Soliq — qiyin atama emas: bu umumiy xarajatlarga qöşiladigan hissa. Uning mohiyatini bir neçta jumlada eslab qoliş mumkin:

QQS sotuvdagi qöşilgan qiymatdan olinadi va oxir-oqibat xaridor tölaydi.
Foyda soliği faqat foyda bölsa tölanadi (daromad − xarajat).
Yer soliği yerning joylaşuvi va maydoniga boğliq.
YaIM — iqtisodiyotning yillik hajmi; soliq bazasi uning ösişi bilan kengayadi.
YaTTda javobgarlik şaxsiy, MÇJ va AJda esa çeklangan.

Soliq stavkalari 2026-yil davomida asosan özgarmadi, lekin QQS çegarasi va soddalaştirilgan tartib kabi muhim qoidalar yil örtasida yangilandi. Şuning uçun har yil boşida va muhim qaror oldidan rasmiy manbalarni qayta tekşirişni odat qiling.

Bu maqola umumiy ma’lumot uçun yozilgan va soliq yoki huquqiy maslahat emas. Aniq vaziyatingiz uçun soliq maslahatçisi yoki soliq organiga murojaat qiling.

Manbalar

Qonunçilik va rasmiy sahifalar

Yangiliklar va tahlil